دکتر مهرنوش خاشابی

حسادت Jealousy

موضوع اين مقاله حسادت است، بخصوص حسادت در زمينه روابط ميان زنان و مردان و در روابط زناشویی. حسادت مبحث مهمی است که ما متاسفانه کمتر درمورد آن صحبت می کنيم و نقش آن را در زندگی و رفتار ناديده می گيريم. در اين مقاله سعی می شود که به سیوالهای زير پاسخ گفته شود:

حسادت چيست؟

آيا حسادت در زن ها بيشتر از مردان است ؟

آيا حسادت يک عامل فرهنگی ، نژادی و يا يک امر جهانی است؟

آيا حسادت ياد گرفتنی و يا ذاتی است و يا هر دو ؟

آيا حسادت در سن خاصی شروع می شود ؟

ريشه های حسادت چيست؟

راههای مقابله با حسادت چيست ؟

حسادت چيست ؟

همه ی انسانها در يک مرحله از زندگی خود احساس حسادت می کنند هر چند که دلايل حسادت آنها و عواطفی که احساس می شود می تواند کاملاً متفاوت باشد .

حسادت واکنش پيچيده به خطری است که فرد آن را در ارتباط خود احساس می کند و هميشه ترس از دست دادن ارتباط را به همراه دارد. حسادت يک واکنش پيچيده است زيرا شامل عواطف مختلف ، افکار و رفتار است.

عواطف : عصبانيت ، درد و رنج ، افسردگی ، ترس، سوگواری، خجالت و غيره .

افکار : سرزنش ، نفرت ، مقايسه کردن، نگرانی درمورد ارزش خود و احساس تاسف برای خود.

رفتار : احساس بی حالی ، لرزش و عرق کردن، بطور مکرر سیوال کردن و نياز به دلگرمی پيدا کردن، اعمال پرخاشگرايانه و يا حتی خشونت.

تفاوت  گذاشتن میان حسادت Jealousy و رقابت و هم چشمی envy آسان نيست ولی مهم است که به تفاوت آن توجه کنيم.

حسادت موقعی تجربه می شود که چيزی که شما داريد (مثلاً معشوق شما ) از شما گرفته شود و يا توسط کسی تهديد شويد. حسادت مخرب است و به مفهوم ناامنی و عدم اطمينان است.

Envy وقتی احساس می شود که با فرد ديگر برابری نمی شود و يا چيزی را می خواهيد که فرد ديگر دارد مثلاً عاشق زيبارو ، ماشين خوب و موقعيت خوب. در حقيقت يک حالت اشتياق در اينجا وجود دارد.

احساس حسادت هميشه از اين امر ناشی می شود که فرد احساس می کند که زندگی اش امن نيست و در خطر است. حسادت امر طبيعی و متداولی است و دال بر ضعف شخصی نيست بلکه بيشتر نتيجه يک موقعيت است. هر فردی که حسادت شديد را تجربه کرده بخوبی با خبر از قدرت آن و توانایی تخريب آن است .

در ارتباطاتی که ميزان حسادت کم و برخی از اوقات است ، زوج ها قدر يکديگر را بيشتر می دانند و ميزان کم حسادت می تواند تاثير مثبتی روی ارتباط بگذارد ولی اگر حسادت بصورت غيرمنطقی و بيمارگونه باشد داستان ديگری است. گاهی از اوقات حسادت می تواند از حد خارج شود و به عشق و علاقه و روابط صدمه بزند. مثلاً اگر شوهری در يک مهمانی به اين خاطر که زنش با دوست قديمی او رقصيده سرو صدا راه بياندازد و يا زنی دچار حسادت شديد شود زيرا ریيس اداره شوهر او يک زن شده است. اينگونه واکنش ها می تواند اثرات منفی روی ارتباطات داشته باشد و اين احساس را به همسر بدهد که بايد بطور مداوم مواظب رفتار خود باشد و فردی که حسادت می ورزد غالباً از مشکل خود آگاه است و يک حالت خود سرزنشی و گاه حق به جانب بودن دارد.

حسادت يک کلافه عاطفی يا مجموعه ای از عواطف است. ما معمولاً فکر می کنيم که حسادت يک عاطفه تنها است ولی در حقيقت مجموعه کلی از احساسات است. حسادت می تواند بصورت عصبانيت ، ترس، اضطراب، بی قراری ، افسردگی، پارانويا، تنهایی ، احساس عدم قدرت، احساس ناکفايتی و غيره ظاهر شود. حسادت درمورد ترس است ، ترس از ناشناخته و ترس از تغيير، ترس از دست دادن قدرت يا کنترل در ارتباط و يا ترس از رها شدن توسط ديگری.

آيا حسادت در زن ها بيشتر از مردان است؟

مردها مسلماً به اين سوال جواب مثبت خواهند داد و حسادت را يک خصوصيت طبيعی زنان تلقی می کنند. آيا براستی اين چنين است ؟ آيا مردان بر چسب ديگری برای احساس حسادت خود دارند؟ آيا غيرتی بودن در فرهنگ عامه نشانه عدم کنترل حسادت نيست و عدم آگاهی به احساسات زيربنایی آن؟

تحقيقات جديد نشان می دهد که تفاوتی ميان زنان و مردان درمورد احساس حسادت وجود ندارد. حسادت يکی از دردآورترين و قوی ترين احساسات انسانی است. تحقيقات هم چنين نشان می دهد که حسادت سومين عامل متداول برای قتل است. تیوری های مختلفی وجود دارد. يکی از اين تیوری ها می گويد مردها وقتی احساس حسادت می کنند که رقابت جنسی در کار است و احساس خطر می کنند. زنها وقتی احساس حسادت می کنند که خيانت و سوء ظن وجود دارد و يا بچه های آنها در خطر هستند. مردها معمولاً احساس حسادت را انکار می کنند و زنها بيشتر به آن اقرار می کنند. زنها معمولاً نگران هستند که پارتنر آنها به زنان ديگر بخاطر هوش و سکس توجه پيدا کند و يا از ارتباط فعلی خود ناراضی شوند. مردها بيشتر نگران هستند که پارتنر آنها فرد ديگری را پيدا کند که يک رابطه امن تر و بهتر بتواند فراهم کند. مردها در مواجهه با خطر احساس ترس می کنند و سپس نگران می شوند که مسیله ای اشکال دارد. زنها بيشتر درمورد نگهداشتن ارتباط نگران هستند و ترس از دست دادن عشق خود دارد و اول احساس ناکفايتی می کنند و بعد احساس حسادت. مردها بيشتر از زنها رقابت می کنند ، عصبانيت نشان می دهند و يا مشروب می خورند و زنها معمولاً احساس ضعف می کنند و افسرده می شوند و گريه می کنند و اغلب خود را سرزنش می کنند.

اگر احساس حسادت درمورد روابط رمانتيک نباشد، در مردها بيشتر درمورد موقعيت های مالی ، شغل، خانه ، اتوموبيل  و زن زيبا است و در زنها معمولاً حسادت در مورد ظاهر، دوستی، تحصيلات و بچه و کارکرد اجتماعی آنها است .

اگر شما يک مرد هستيد و با حسادت زن خود بخصوص در رابطه با جنس مخالف روبرو می شويد چگونه عکس العمل نشان می دهيد؟ و اگر زن هستيد و با حسادت مرد خود روبرو می شويد چگونه عکس العمل نشان می دهيد؟ من نمی دانم مردها دقيقاً چه پاسخ خواهند داد ولی قدر مسلم اين است اگر زيربنای حسادت از بين برود و رابطه براحساس اعتماد ، امنيت و صداقت باشد حسادت محو می شود.

دو نوع احساس حسادت در روابط مرد و زن وجود دارد که يک نوع تا حدی طبيعی است مثلاً اگر همسر شما خيلی کار می کند و يا توجه زيادی به فرد ديگر دارد طبيعی است که احساس حسادت کنيد. ولی نوع دوم حسادت جدی تر است و روی هر دو شما تاثير می گذارد و زندگی را سخت می کند و می تواند تمام زندگی شما را تحت الشعاع قرار دهد . اگر مثلاً طرف مقابل جذاب، باهوش و موفق باشد و احساس خطر کنيم و احساس کنيم که تهديدی برای رابطه ما است . البته افرادی که درگير رابطه جنسی هستند بيشتر باوجود رقيب احساس خطر می کنند تا افرادی که ارتباط غيرجنسی با يکديگر دارند.

ما معمولاً انتظار داريم که افرادی که خود روابط نامشروع دارند اگر همسرشان خيانت می کند کمتر حسود باشند ولی تحقيقات نشان می دهد که همسرانی که خود روابط نامشروع دارند بيشتر حسود هستند.

آيا حسادت يک عامل فرهنگی ، نژادی و يا يک امر جهانی است؟

احساس حسادت کردن يک امر جهانی است و در همه کشورها و نژادها يافت می شود. البته فرهنگ روی احساس حسادت و نحوه ی بروز آن تاثير دارد. تمام فرهنگ ها به ما می گويند که در برخی مواقع بايد حسود باشيم . مثلاً اگر مردهای اسکيمویی را در نظر بگيريم، اگر مردی بخواهد با زن آنها رابطه جنسی داشته باشد آنرا تعريف می پندازند ولی اگر بخواهد زن را برای خود نگهدارد بسيار عصبانی می شوند.

آيا حسادت ياد گرفتنی و يا ذاتی است و يا هر دو؟

برخی از محققين می گويند حسادت يک واکنش اجتماعی يادگيری شده است و ذاتی نيست. ولی از طرف ديگر بيولوژيست های اجتماعی مانند داروين معتقدند که حسادت ذاتی و عزيزی است و بخاطر تنازع ژنتيکی است . مردها می خواهند که زنان آنها فقط با آنها ارتباط داشته باشند ( برای انتقال ژنها) و زنها می خواهند که مردها خود را وقف آنها کنند ( برای کمک به تنازع کودک ).

آيا حسادت در سن خاصی شروع می شود؟

برخی از تحقيقات جديد نشان می دهند که حسادت درمورد فرد مورد علاقه در سال اول زندگی نشان داده می شود. برخی از محققين اظهار می کنند که والدين مشاهده می کنند که اطفال آنها در شش ماه دوم زندگی حسادت از خود نشان می دهند ( و در برخی از موارد قبل از آن ) مثلاً نوزاد از توجه مادر خود به نوزاد ديگر ناراحت می شود.

ريشه های حسادت چيست؟

قبل از اينکه به راههای مقابله با حسادت بپردازيم بايد سعی کنيم که علل آنرا بهتر بفهميم . توضيحات مختلفی برای حسادت وجود دارد. مثلاً پيروان فرويد می گويند که هنگامی که ما در کودکی در می يابيم که محبوب پدر و مادر نيستيم و آنها برای يکديگر مهم  تر هستند احساس طرد شدن می کنيم که ترس و رنج زيادی ايجادمی کند. البته اين نوع احساس ناامنی ناخودآگاه است.

در سيستم درمانی خانوادگی اعتقاد بر این است که هر دو پارتنر به موقعيت ايجادکننده حسادت کمک می کنند. اگر يک پارتنر رابطه نامشروع دارد منعکس کننده ارتباط مشکل دار است که هر دو  برای آن مسول هستند.

در رفتار درمانی از تکنيک های شناختی برای کاهش پاسخ حسادت استفاده می شود و اعتقاد براين است که برخی حسادت ها يادگيری شده و با تقويت شدن احتمال بروز آن اضافه می شود و هم چنين اختلالات شناختی در ايجاد آن رل بازی می کند و بدين خاطر بايد روز طرز تفکر و برداشت کار شود.

در درمان های اجتماعی تاکيد روی تاثيرات فرهنگی است.

راههای مختلف مبارزه با حسادت:

حسادت مسیله اصلی يک سوم از زوج هایی است که برای درمان مسایل زناشویی مراجعه می کنند:

1- حسادت معمولاً يک نشانه است که چيزی در زندگی ما بايد درست شود و يا تغيير کند. ناديده گرفتن آن مسایل را بدتر می کند.

2- حسادت را انکار نکنيد و سعی کنيد با آن مبارزه کنيد. فرض کنيم که شما به اين نتيجه برسيد که فرد حسودی هستيد، قبول اين امر آسان نخواهد بود ولی شما می توانيد اين مشکل را حل کنيد. يکی از بزرگترين اشتباهات مخفی کردن احساس حسادت است هنگامی که آنرا شديداً احساس می کنيد.

3- يکی از راههای کاهش احساس حسادت ، کاهش ناامنی و عدم اطمينان است. اگر شما احساس ناامنی در ارتباط می کنيد و يا وابسته به ديگری هستيد، احتمال زياد دارد که حسادت کنيد.

هدف شما بايد اين باشد که هر کاری که لازم است انجام دهيد تا احساس ناامنی نداشته باشيد. هنگامی که هدف شما اجتناب از ناامنی باشد قادر خواهيد بود که با اشتباهات و عدم استنباط درست برخورد مناسب کنيد. مهم است که مشخص کنيد که چه کاری را حاضر هستيد انجام دهيد و چه کاری را نمی خواهيد انجام بدهيد .

4- از خود بپرسيد که درمورد چه چيز احساس ناامنی می کنيد. آيا احساس می کنيد که قشنگ نيستيد و يا جالب نيستيد؟ آيا شک نسبت به عشق و علاقه پارتنر خود داريد؟ آيا شک نسبت به کشش جنسی پارتنر خود داريد؟ هنگامی که دريافتيد که چه مسیله ای شما را ناراحت می کند بهتر می توانيد با ترسهای خود مقابله کنيد و اين سیوال را مطرح کنيد که آيا ترسهای شما واقعی هستند.

خيلی عادی است که در يک ارتباط که علاقه ما بيشتر از طرف مقابل است و طرف مقابل در گذشته رابطه های زيادی داشته و احتمالاً علایق ما نيز يکسان نيستند، احساس ناامنی کنيم. اگر مراوده نيز ايده آل نباشد و يا طرف مقابل قادر به بيان علاقه نباشد، احساس ناامنی براحتی می تواند ايجاد شود.

5- مهم است که مشخص کنيد عاطفه اوليه که هنگام حسادت داريد چيست. مشخص کردن عواملی که منجر به حسادت می شود يک قدم بزرگ در کنترل کردن آن است. غالباً حسادت می تواند دليل ثابتی داشته باشد و يا براساس شرايط تغيير کند. مثلاً حسادتی که 50% آن ترس ، 20% عصبانيت ، 20% احساس عدم قدرت و10% احساس خيانت است . هنگامی که شما احساس می کنيد که همسرتان به شما محبت بيشتری می کند و احساس اطمينان در رابطه داريد، احساس خيانت و عصبانيت محو می شود و حسادت نيز قابل کنترل تر می شود .

6- اگر شما در ارتباطی هستيد که پارتنر شما را بطور مداوم متهم به کاری می کنيد که شما آنرا انجام نداده ايد و حسودی می کند و بی دليل دعوا راه می اندازد و يا اگر ترس دارد که شما دوستی داشته باشيد و يا حتی کار کنيد و تمام جنبه های زندگی شما را کنترل می کند، در اينجا شما با حسادت معمولی سرو کار نداريد بلکه با حسادت بيمارگونه و سوء استفاده و خشونت در خانواده روبرو هستيد و اين نوع حسادت ها معمولاً منجر به سوء استفاده عاطفی می شود.

7- حسادت دال بر اين است که نيازی داريم که برآورد نشده است و يا ترس عميق از اين است که نيازهای ما برآورده نخواهد شد. شناختن اين ترسها و نيازهای برآورد نشده کليد آشکار کردن حسادت و تضعيف قدرت آن است.

8- وقتی احساس حسادت می کنيم بدن ما در يک حالت "جنگ و يا فرار" و استرس قرار می گيرد زيرا احساس تهديد می کنيم. بنابراين بايد از خود بپرسيم " از چه چيزی ترس داريم؟"، " به چه چيزی احتياج داريم که اين موقعيت برای ما امن شود ؟ " ، " بدترين چيزی که می تواند اتفاق بيافتد چيست و تا چه حد امکان رخ دادن آن هست؟ "

9- بيشتر حسادت ها از عدم اعتماد بنفس ايجاد می شود. بهترين راه جلوگيری از احساس حسادت مخرب بالا بردن اعتماد بنفس است. افرادی که حسادت بيمارگونه دارند غالباً بسيار در رابطه سرمايه گذاری کرده اند و هويت خود را در محبت همسر خود می بينند. شما بايد همسر خود را بعنوان فرد جدایی ببينيد که نمی توان مجبور کرد که شما را دوست داشته باشد و اگر او شما را دوست دارد بدين خاطر است که او اين چنين می خواهد. اعتماد بنفس بايد قبل از جدایی ساخته شود و نه بعد از جدایی .

10- اگر احساس حسادت شما ريشه در مسایل دوران کودکی دارد شايد مشاوره به شما کمک کند . خصوصيات منفی و مثبت افرادی که ما را بزرگ کرده اند می تواند سازنده تخيلات رابطه رمانتيک باشد و بخصوص خصوصيات منفی بيشتر روی تخيلات رمانتيک اثر می گذارد.

11- نگاهی به تمام چيزهایی که موجب حسادت شما می شود بياندازيد و از خود بپرسيد که خطر تا چه حد واقعی است ؟ چه مدرکی داريد که رابطه شما در خطر است؟ آيا رفتار شما موقعيت را بدتر نمی کند؟

12- صحبت مثبت با خود کردن بسيار مهم است. هنگامی که احساس حسادت شما شروع می شود به خود بگویيد که همسرتان شما را دوست دارد و به شما احترام می گذارد. به خود بگویيد که دوست داشتنی هستيد. از حسادت خود برای پيشرفت و بهبود رفتار و تبديل منفی به مثبت استفاده کنيد.

13- خود را با ديگران مقايسه نکنيد. هر فردی خصوصيات خاص خود را دارد. مثلاً سه  تا از موفقيت های خود را بشماريد . موفقيت در زندگی احساس حسادت را کمتر می کند.

14- اگر فردی بخاطر موفقيت شخصی شما را پایين می آورد و فخر می فروشد و مخصوصاً می خواهد که شما را حسود کند موضوع را عوض کنيد و يا خود را از اين فرد دور کنيد.

15- از پارتنر خود بخواهيد که احساس اطمينان به شما بدهد. در هنگام اين درخواست غر نزنيد و يا زور نگویيد ، بلکه احساس ناامنی خود را بيان کنيد .

16- زندگی کردن با يک همسر حسود می تواند بسيار سخت باشد و گاه بايد راههایی پيدا کرد که حسادت پارتنر را بهتر بتوان تحمل کرد. سعی کنيد به مشکل خود به صورت ديگر فکر کنيد. به خاطر داشته باشيد که حسادت علامت عشق است . اگر پارتنر شما برای ارتباط ارزش قایل نبود اين حسادت را نداشت . به جای اينکه دفاعی شويد سعی کنيد که اين مسیله را بفهميد و او را حمايت کنيد. به رفتار خود نگاه کنيد. اگر می دانيد که رفتار خاصی حسادت همسرتان را بر می انگيزد اگر برايتان امکان دارد آنرا تغيير دهيد تا وقتی که مشکل حل شود. قول هایی که به آن نمی توانيد عمل کنيد به همسرتان ندهيد ولی به قرارهایی که گذاشته ايد عمل کنيد. اعتماد بنفس همسر خود را بالا  ببريد. و به او بگویيد که او را چقدر دوست داريد و چرا نمی خواهيد با فرد ديگری باشيد . از او تمجيد کنيد و درمورد آينده با او صحبت کنيد . سعی کنيد احساسات پارتنر خود را بفهميد ، هر چند که از احساس حسادت او راحت نيستيد . توجه داشته باشيد که پارتنر شما نمی تواند احساسات خود را کنترل کند و خشونت اعتماد بنفس او را کمتر می کند. از او سوال کنيد که چگونه می توانيد او را حمايت کنيد و دقيقاً گوش دهيد که چه می گويد. با احساس اطمينان بيشتر احتمالاً احساس حسادت کمتر می شود. انعطاف پذير باشيد ، شايد برخی از تغييرات موقتی به پارتنر شما کمک کند که اعتماد بنفس خود را بسازد.

17- گاهی از اوقات احساس حسادت بطور بيمارگونه ای افراد را ناراحت می کند و تعادل زندگی را بهم می زند يکی از راههای مقابله اين است که کم کم با آن روبرو شويم و آنرا تحمل کنيم. نخست چيزی را که موجب حسادت شما می شود تجسم کنيد. چشم خود را ببنديد و تصور کنيد که همسر شما يک رابطه جديد را با فرد ديگری شروع کرده است. تمام سناريو را تماشا کنيد مانند اينکه يک ويدیو تماشا می کنيد. شروع کنيد با اين سناريو که چه موقع همديگر را می بينيد، نخستين جرقه علاقه ، قرار ملاقات گذاشتن ، با هم غذا خوردن و يا بيرون رفتن و يا به خانه فرد مورد علاقه رفتن و رابطه جنسی داشتن . مانند اينکه يک دستگاه کنترل کننده داريد بعضی از صحنه ها را متوقف کنيد و از خود بپرسيد که چه مساله ای شما را ناراحت می کند واحساس حسادت شما به خاطر چيست.

18- تکنيک های ساده ای از قبيل فعال بودن ، با دوستان مشغول بودن ، سرگرمی، کار و داشتن هدف در زندگی می تواند در کاهش حسادت کمک کند.

19- با افکار غيرمنطقی جنگيدن. شما مسول احساسات خود هستيد. برخی از پارتنرها فقط روی خود و نيازهای خود متمرکز هستند و گذشته از اين امر هيچ عشقی با ضمانت برای تمام عمر نيست و معمولاً دلايل زيادی وجود دارد که پارتنر شما به فرد ديگری احتمالاً علاقه پيدا کرده، مثلاً تفاهم بيشتر با فرد ديگر و يا زمينه فرهنگی و مذهبی مشابه . طرد شدن بدين معنی نيست که شما خوب نيستيد. افرادی که دچار حسادت شديد و از دست دادن فردی که دوست دارند شده اند می دانند که روزها و هفته های اول بسيار رنج آور است و خيلی نمی توان کارکرد ولی بايد سعی کنيد خود را مشغول کنيد و با احساس شديد خود و گاه افکار منفی مبارزه کنيد .

20- حسادت شديد دال بر عشق واقعی و شديد ميان دو نفر نيست. در حقيقت حسادت نمايانگر نيازهای شما و احتياج شما برای نگهداشتن آن چه که شما در اين لحظه می خواهيد و شايد تقاضای غير واقعی درمورد آينده باشد. حسادت بيشتر منعکس کننده علاقه به خود و عشق به خود است تا عشق واقعی دو طرفه.

21- با پارتنر خود صحبت کنيد و نيازهای خود را با او در ميان بگذاريد . به او بگویيد که چه رفتاری موجب حسادت شما می شود .

22- سعی کنيد شروع حسادت را بررسی کنيد . آيا حادثه خاصی موجب بروز آن شده است؟ آيا الگوی فکری خاصی داريد؟ اگر اين الگو را پيدا کنيد می توانيد سعی کنيد که واکنش متفاوتی نشان دهيد و توالی افکار خود را عوض کنيد .

23- روی يک صفحه کاغذ دو ستون تشکيل بدهيد. در يک ستون چيزهایی که موجب حسادت شما می شوند بنويسيد و سعی کنيد در اين ستون تمام چيزهایی را که در گذشته موجب حسادت شما شده و مسایلی را که در رابطه های قبلی پيش آمده بنويسيد . ستون دوم را ستون احساسات و افکار بناميد. به چيزهایی که در ستون اول نوشته ايد نگاه کنيد و افکار و احساساتی را که در زمان ايجاد آن را داشته ايد يادداشت کنيد. مثلاً گرم گرفتن همسرتان با يک زن در پارتی و احساس تنها بودن و تنفری که در شما ايجاد شده است. کاغذ ديگری برداريد و به دو ستون تقسيم کنيد.

در ستون اول بنويسيد . " چکار می توانم بکنم که به خودم کمک کنم" و در ستون دوم بنويسيد " پارتنر من چه کار می تواند بکند که به من کمک کند" و در زير هر عنوان تا آنجا که می توانيد افکار مختلف را بنويسيد. در ستون اول چيزهایی از قبيل : " با خود مثبت صحبت می کنم " و غيره را می توانيد بنويسيد و در ستون دوم " توجه و علاقه نشان بدهد " ، " مشخص شود که تا چه حد با ديگران شوخی بکند" وقتی هر دو ليست را تهيه کرديد با پارتنر خود درمورد نوشته های خود بحث کنيد. اين امر می تواند به شما کمک کند که فهم بهتری از اين داشته باشيد که چه چيزی احساس حسادت را در ارتباط شما ايجاد می کند.

24- وابسته نبودن ، آگاهی از رفتار خود، اعتماد بنفس قوی، توانایی مراوده ، صراحت بيان ، خوب گوش کردن ، شناخت از خود، دانستن نيازها و ارزشها ، حد و مرز گذاشتن در روابط از جمله بهترين عوامل در مقابله با احساس حسادت هستند .

اگر سوالی درمورد محتوای اين مقاله داريد و يا تمايل به شرکت در کلاسهایی که من به فارسی و يا انگليسی بطور انفرادی و يا در گروه های کوچک برای مقابله با استرس به منظور ايجاد آرامش و کنترل فشار زندگی ارایه می نمايم ، بـا دکتر مهرنوش خاشابی با شمـاره تلفـن 6099- 685 -604 تماس بگيريد .